Polska znalazła się w grupie 14 państw, wobec których Komisja Europejska zaostrzyła postępowanie dotyczące niewykonania unijnych obowiązków w gospodarce odpadami. Choć zarzuty odnoszą się przede wszystkim do wyników osiągniętych kilka lat temu, decyzja zapada w szczególnym momencie. W Polsce działa już system kaucyjny, trwają prace nad nowym modelem rozszerzonej odpowiedzialności producenta, a rynek przygotowuje się do kolejnych wymagań PPWR. Czternaście państw członkowskich Unii Europejskiej znalazło się w lipcu na kolejnych etapach postępowań Komisji Europejskiej dotyczących niewykonania unijnych obowiązków w gospodarce odpadami. Wśród nich jest Polska, do której KE skierowała uzasadnioną opinię w związku z nieosiągnięciem wymaganego poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych.
Sprawa dotyczy celu wyznaczonego na 2020 r., ale jej znaczenie jest jak najbardziej aktualne: jeżeli przedstawione przez Polskę działania nie zostaną uznane za wystarczające, Komisja może skierować sprawę do Trybunału Sprawiedliwości UE. Jednocześnie krajowy system gospodarki odpadami opakowaniowymi przechodzi zasadniczą przebudowę związaną z systemem kaucyjnym, reformą rozszerzonej odpowiedzialności producenta oraz wymaganiami PPWR.
Postępowanie przeciwko Polsce rozpoczęto w lipcu 2024 r. Wówczas Komisja skierowała wezwania do usunięcia uchybień do wszystkich 27 państw UE, które nie wykonały jednego lub kilku obowiązków dotyczących zbiórki i recyklingu odpadów. Obecnie w przypadku Polski oraz dziesięciu innych państw sprawa przeszła na kolejny poziom – uzasadnionej opinii.
Polski problem dotyczy przede wszystkim celu wynikającego z dyrektywy ramowej w sprawie odpadów. Do 2020 r. państwa członkowskie miały osiągnąć 50-proc. poziom przygotowania do ponownego użycia i recyklingu określonych odpadów komunalnych, obejmujących m.in. papier, metale, tworzywa sztuczne i szkło.
Skala dystansu dzielącego Polskę od późniejszych wymagań była już wcześniej sygnalizowana przez KE. W raporcie wczesnego ostrzegania Komisja podawała, że w 2020 r. poziom recyklingu odpadów komunalnych w Polsce wyniósł 38,7%, podczas gdy 39,8% odpadów komunalnych nadal trafiało na składowiska. KE uznała Polskę za kraj zagrożony również nieosiągnięciem w 2025 r. 55-proc. poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych oraz 65-proc. poziomu recyklingu wszystkich odpadów opakowaniowych. Szczególnie duży dystans występował w przypadku opakowań z tworzyw sztucznych – według danych analizowanych przez Komisję wskaźnik był o 18,5 pkt proc. niższy od celu 50%.
Nie oznacza to jednak, że obecne postępowanie jest oceną dzisiejszego stanu polskiego systemu. Komisja egzekwuje wykonanie wcześniejszych zobowiązań, podczas gdy sposób zbierania i zagospodarowania części odpadów ulega obecnie istotnym zmianom.
Najbardziej widoczną jest uruchomiony 1 października 2025 r. system kaucyjny, obejmujący m.in. jednorazowe butelki na napoje z tworzyw sztucznych o pojemności do 3 l. System szybko zwiększa skalę działania. Według Ministerstwa Klimatu i Środowiska do końca maja 2026 r. zwrócono około 1,6 mld pustych opakowań. Działało około 62 tys. miejsc zwrotu, a 85% opakowań odbierano za pośrednictwem automatów.
Dla przetwórców tworzyw istotna jest przy tym nie tylko ilość zebranego materiału. System kaucyjny pozwala pozyskiwać stosunkowo jednorodny strumień butelek PET, który może stanowić źródło wysokiej jakości recyklatu. Ma to coraz większe znaczenie w sytuacji, gdy regulacje unijne nie tylko wymagają zbierania i recyklingu opakowań, lecz także wymuszają wykorzystanie recyklatów w nowych wyrobach. Sprawny system zbiórki może więc ograniczać zależność europejskich i polskich przetwórców od importowanych surowców wtórnych.
Drugą zmianą jest przygotowywany system rozszerzonej odpowiedzialności producenta. Projekt ustawy UC100 ma dostosować polskie przepisy zarówno do wymagań ROP wynikających z prawa UE, jak i stworzyć ramy stosowania rozporządzenia PPWR. Skala zmian jest duża – w konsultacjach zgłoszono ponad 1700 uwag, w tym około 1500 unikalnych. 1 lipca 2026 r. opublikowano już trzecią wersję projektu. Zakłada ona dwuletni okres przejściowy i pełne wdrożenie nowego modelu ROP od 2028 r.
Uzasadniona opinia Komisji jest zatem przede wszystkim konsekwencją wcześniejszych zaległości Polski. Jednocześnie stanowi ostrzeżenie przed okresem znacznie trudniejszych wymagań. O tym, czy Polska będzie w stanie je realizować, zdecydują już efekty nowych instrumentów – systemu kaucyjnego, ROP oraz zmian wymuszanych przez PPWR. Dla krajowej branży tworzyw będzie to oznaczać dodatkowe koszty i konieczność dostosowania technologii, ale także szansę na stworzenie większego, stabilniejszego rynku krajowych surowców wtórnych.
Źródła: Komisja Europejska, lipcowy pakiet postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, 2026; Komisja Europejska, Early Warning Report – Poland, SWD(2023)196; Ministerstwo Klimatu i Środowiska; Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, projekt ustawy UC100.
