Pierwsze miesiące funkcjonowania systemu kaucyjnego powinny dostarczyć odpowiedzi nie tylko na pytanie, ile opakowań wraca do obiegu, ale przede wszystkim, jakiej jakości surowiec trafia do recyklerów i jaki wpływ nowe rozwiązanie wywiera na cały system gospodarki odpadami. Takie stanowisko przedstawia Polski Związek Przetwórców Tworzyw Sztucznych, wskazując, że dopiero rzetelna ocena efektów pozwoli zdecydować o ewentualnym rozszerzeniu systemu.
Dyskusja o systemie kaucyjnym w Polsce koncentruje się najczęściej na poziomach zbiórki oraz liczbie zwróconych opakowań. Z punktu widzenia przetwórców i recyklerów są to jednak jedynie wskaźniki pośrednie. O rzeczywistej skuteczności systemu decyduje przede wszystkim jakość odzyskanego surowca oraz możliwość jego ponownego wykorzystania w produkcji nowych wyrobów.
Polski Związek Przetwórców Tworzyw Sztucznych podkreśla, że obecnie priorytetem powinno być zebranie doświadczeń z funkcjonowania systemu, a nie obejmowanie nim kolejnych rodzajów opakowań. Jak wskazuje Robert Szyman, dyrektor generalny PZPTS: „Dopiero na tej podstawie powinniśmy podejmować decyzje o jego dalszym rozszerzaniu”.
Zdaniem organizacji ocena powinna uwzględniać nie tylko poziom zwrotu opakowań, ale również jakość odzyskiwanego PET i metali, koszty logistyki, transportu oraz zagospodarowania odpadów, a także wpływ systemu kaucyjnego na funkcjonowanie komunalnej selektywnej zbiórki. Istotne znaczenie ma również odpowiedź na pytanie, jaka część zebranego materiału rzeczywiście trafia do recyklingu i pozostaje dostępna dla krajowych przedsiębiorstw.
Znaczenie jakości surowca dobrze ilustrują wyniki badań opublikowanych w 2026 roku w czasopiśmie Applied Sciences. Dr inż. Wojciech Hryb, dr hab. inż. Andrzej J. Wandrasz oraz Paweł Matyasik przeanalizowali skład odpadów trafiających do żółtych pojemników i worków w czterech województwach jeszcze przed uruchomieniem systemu kaucyjnego. Badania wykazały, że około 22% masy stanowiły zanieczyszczenia, natomiast blisko 24% przypadało na różnego rodzaju folie. Autorzy oszacowali, że przy założeniu 85-procentowej skuteczności sortowania maksymalnie około 57% badanego strumienia mogłoby zostać skierowane do recyklingu mechanicznego. Nie jest to rzeczywisty poziom recyklingu, lecz teoretyczny potencjał analizowanego materiału.
Wyniki te pokazują, że dla recyklerów równie ważna jak ilość zebranego materiału jest jego jednorodność. Im mniej zanieczyszczeń oraz domieszek innych materiałów, tym łatwiej przygotować wysokiej jakości recyklat spełniający wymagania producentów opakowań. Dotyczy to zwłaszcza butelek PET, które po odpowiednim przetworzeniu mogą ponownie zostać wykorzystane do produkcji nowych opakowań, folii czy włókien poliestrowych.
System kaucyjny ma w tym zakresie istotną przewagę nad tradycyjną selektywną zbiórką. Zwracane opakowania tworzą znacznie bardziej jednorodny strumień materiału, co ogranicza straty podczas sortowania i poprawia jakość odzyskiwanego surowca. Jednocześnie odebranie z komunalnego systemu najbardziej wartościowych opakowań może zmienić skład odpadów pozostających w żółtych pojemnikach. W efekcie udział folii, opakowań wielomateriałowych oraz zanieczyszczeń może wzrosnąć, wpływając zarówno na koszty sortowania, jak i ekonomikę całego systemu.
To właśnie dlatego PZPTS postuluje, aby skuteczność systemu kaucyjnego oceniać szerzej niż tylko przez liczbę zwróconych butelek i puszek. Równie ważne jest prześledzenie dalszej drogi materiału – od zbiórki, przez sortowanie i recykling, aż po jego ponowne wykorzystanie w przemyśle. Dopiero takie dane pozwolą odpowiedzieć na pytania o rzeczywisty efekt środowiskowy, dostępność surowca dla krajowych recyklerów oraz zasadność obejmowania systemem kolejnych grup opakowań.
Pierwszy okres funkcjonowania systemu kaucyjnego będzie więc ważnym testem nie tylko dla organizatorów zbiórki, lecz także dla całego rynku recyklingu i przetwórstwa tworzyw sztucznych. Wyniki tej oceny mogą przesądzić o kierunku dalszych zmian oraz o sposobie powiązania systemu kaucyjnego z rozszerzoną odpowiedzialnością producenta i wymaganiami unijnego rozporządzenia PPWR.
